เจาะลึกเรื่อง “ความหนาแน่น” ทำไมเรือเหล็กถึงลอยน้ำได้
👉 สมัครสมาชิก 👈
รับข่าวสาร📢
จาก The Guru First ก่อนใคร
เคยสงสัยมั้ยครับ ว่าทำไมตะปูเหล็กชิ้นเล็ก ๆ เมื่อโยนลงน้ำจึงจมน้ำทันที แต่เรือขนาดใหญ่ที่สร้างจากเหล็กเหมือนกัน กลับลอยอยู่บนผิวน้ำได้ แถมยังบรรทุกผู้โดยสารและสินค้าได้อีกมากมาย
คำตอบของปริศนานี้เกี่ยวข้องกับหลักวิทยาศาสตร์ที่เรียกว่า “ความหนาแน่น” (Density) และแรงพยุงของน้ำ ซึ่งเป็นหลักการสำคัญที่ทำให้เรือเดินทางข้ามมหาสมุทรได้ มาทำความเข้าใจเรื่องนี้กันเลย!

เลือกอ่านตามหัวข้อ
ความหนาแน่นคืออะไร?
ความหนาแน่น (Density) คือ ปริมาณมวลของสารที่อยู่ในหนึ่งหน่วยปริมาตร พูดง่าย ๆ คือ การเปรียบเทียบว่าสิ่งของมีเนื้อสารอัดแน่นอยู่มากหรือน้อยเพียงใดในพื้นที่ที่มีขนาดเท่ากัน
ลองจินตนาการถึงกล่อง 2 ใบที่มีขนาดเท่ากัน ใบหนึ่งบรรจุสำลี ส่วนอีกใบหนึ่งบรรจุทราย แม้ทั้งสองกล่องจะมีขนาดเท่ากัน แต่กล่องที่บรรจุทรายจะมีน้ำหนักมากกว่า เพราะมีมวลอยู่ในปริมาตรเดียวกันมากกว่า จึงมีความหนาแน่นมากกว่า
ตัวอย่างสิ่งของในชีวิตประจำวัน
- ก้อนหิน มีความหนาแน่นมาก จึงมักจมน้ำ
- ไม้ (ส่วนใหญ่) มีความหนาแน่นน้อยกว่าน้ำ จึงลอยน้ำได้
- น้ำมัน มีความหนาแน่นน้อยกว่าน้ำ จึงลอยอยู่ด้านบนเมื่อนำมาผสมกัน
ตารางเปรียบเทียบความหนาแน่นของของเหลว
| ชนิดของของเหลว | ความหนาแน่นโดยประมาณ (g/cm³) | เปรียบเทียบกับน้ำ |
|---|---|---|
| แอลกอฮอล์ (เอทานอล) | 0.79 | น้อยกว่า |
| น้ำมันพืช | 0.91–0.93 | น้อยกว่า |
| น้ำบริสุทธิ์ | 1.00 | เท่ากับ (โดยประมาณ) |
| นม | 1.03 | มากกว่า |
| น้ำทะเล | 1.02–1.03 | มากกว่า |
| น้ำผึ้ง | 1.36–1.45 | มากกว่า |
หมายเหตุ: เป็นค่าประมาณที่อุณหภูมิห้อง ความหนาแน่นจริงอาจเปลี่ยนแปลงตามอุณหภูมิและส่วนประกอบของสาร
ชวนสังเกตจากตาราง
- ของเหลวที่มีความหนาแน่นน้อยกว่าน้ำ เช่น น้ำมันพืช เมื่อนำมาผสมกับน้ำและไม่ละลายเข้าด้วยกัน น้ำมันจะลอยอยู่ด้านบน
- ของเหลวที่มีความหนาแน่นมากกว่าน้ำ เช่น น้ำผึ้ง จะอยู่ด้านล่างเมื่อนำมาจัดชั้นร่วมกับของเหลวที่ไม่ผสมกัน
- น้ำบริสุทธิ์มีความหนาแน่นประมาณ 1 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร (g/cm³) จึงใช้เป็นค่ามาตรฐานในการเปรียบเทียบได้
เกร็ดวิทยาศาสตร์: การดูว่าอะไรมีความหนาแน่นมากหรือน้อย เราจะดูแค่น้ำหนักอย่างเดียวไม่ได้ แต่ต้องดูขนาดหรือปริมาตรของสิ่งนั้นด้วยครับ
ลองดูตัวอย่างนี้
ตัวอย่าง: น้ำกับน้ำมันพืช
สมมติมีของเหลว 2 ชนิด
- น้ำ 1 ลิตร มีน้ำหนักประมาณ 1 กิโลกรัม
- น้ำมันพืช 10 ลิตร มีน้ำหนักประมาณ 9.2 กิโลกรัม
จะเห็นว่า น้ำมันพืช 10 ลิตรหนักกว่าน้ำ 1 ลิตร แต่ไม่ได้หมายความว่าน้ำมันมีความหนาแน่นมากกว่า เพราะเมื่อนำมาเปรียบเทียบในปริมาตรที่เท่ากัน น้ำมันพืชจะเบากว่าน้ำ
ลองจำง่าย ๆ
- น้ำหนักเท่ากัน แต่ใครมีขนาดใหญ่กว่า แสดงว่าของสิ่งนั้นมีความหนาแน่น น้อยกว่า
- ปริมาตรเท่ากัน แต่ใครหนักกว่า แสดงว่าของสิ่งนั้นมีความหนาแน่น มากกว่า

คำว่า ปริมาตร, น้ำหนัก, มวล ต่างกันยังไง
ทั้ง 3 คำนี้เกี่ยวข้องกัน แต่มีความหมายต่างกันครับ ลองทำความเข้าใจแบบง่าย ๆ ดังนี้
มวล (Mass) คือ เนื้อสารที่มีอยู่ในสิ่งของ
พูดง่าย ๆ คือ สิ่งของนั้นมีเนื้อสารอยู่มากแค่ไหน
ตัวอย่าง: ก้อนหิน 1 ก้อน มีมวล 2 กิโลกรัม หมายถึงก้อนหินนั้นมีเนื้อสารอยู่ 2 กิโลกรัม
หน่วยที่ใช้วัด: กรัม (g) และกิโลกรัม (kg)
น้ำหนัก (Weight) คือ แรงที่โลกดึงดูดสิ่งของ
พูดง่าย ๆ คือ แรงที่ทำให้สิ่งของถูกดึงลงสู่พื้นโลก
ตัวอย่าง: เมื่อเราปล่อยลูกบอล ลูกบอลจะตกลงพื้น เพราะแรงโน้มถ่วงของโลกดึงลูกบอลลงมา
หน่วยทางวิทยาศาสตร์: นิวตัน (N)
ปริมาตร (Volume) คือ พื้นที่ว่างที่สิ่งของกินเนื้อที่อยู่
พูดง่าย ๆ คือ สิ่งของนั้นมีขนาดกินพื้นที่มากหรือน้อยแค่ไหน
ตัวอย่าง: ขวดน้ำขนาด 1 ลิตร สามารถบรรจุน้ำได้ 1 ลิตร นั่นคือปริมาตรของน้ำ
หน่วยที่ใช้วัด: ลิตร (L) และลูกบาศก์เซนติเมตร (cm³)
สรุปความแตกต่าง จำง่าย ๆ
| คำศัพท์ | ความหมายง่าย ๆ | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| มวล | มีเนื้อสารเท่าไร | มวล 2 กิโลกรัม |
| น้ำหนัก | ถูกแรงโน้มถ่วงดึงแรงแค่ไหน | แรงที่ดึงลูกบอลลงพื้น |
| ปริมาตร | กินพื้นที่มากแค่ไหน | น้ำ 1 ลิตร |
เคล็ดลับจำง่าย สำหรับเด็ก ๆ
- มวล = เนื้อสาร
- น้ำหนัก = แรงดึงดูด
- ปริมาตร = ขนาดพื้นที่ที่กินอยู่
เสริมอีกนิด: วัตถุชิ้นเดียวกันเมื่อนำไปอยู่บนดวงจันทร์ มวลยังเท่าเดิม แต่มีน้ำหนักลดลง เพราะแรงโน้มถ่วงของดวงจันทร์น้อยกว่าโลก
เชื่อมโยงกับเรื่องความหนาแน่น: ความหนาแน่นคำนวณจาก มวล ÷ ปริมาตร ดังนั้นเราจึงต้องดูทั้งมวลและปริมาตร ไม่ใช่ดูแค่ว่าสิ่งของชิ้นไหนหนักกว่ากันครับ

ทำไมตะปูเหล็กถึงจมน้ำ?
เหล็กเป็นวัสดุที่มีความหนาแน่นสูงกว่าน้ำมาก เมื่อนำตะปูเหล็กไปวางในน้ำ ตะปูจะมีน้ำหนักมากเมื่อเทียบกับปริมาตรน้ำที่มันแทนที่ได้
แรงพยุงจากน้ำจึงไม่มากพอที่จะรองรับน้ำหนักของตะปู ทำให้ตะปูจมลงสู่ก้นภาชนะ
แล้วทำไมเรือที่ทำจากเหล็กจึงไม่จมเหมือนตะปูล่ะ?

เคล็ดลับที่ทำให้เรือเหล็กลอยน้ำได้
ความลับอยู่ที่ รูปร่างของเรือและช่องว่างภายในตัวเรือ
แม้เรือจะทำจากเหล็กที่มีความหนาแน่นสูง แต่ตัวเรือไม่ได้เป็นก้อนเหล็กตัน ๆ เพราะภายในเรือมีพื้นที่ว่างจำนวนมากซึ่งบรรจุอากาศอยู่ด้วย
เมื่อรวมมวลของเหล็กและอากาศเข้ากับปริมาตรโดยรวมของเรือแล้ว ความหนาแน่นเฉลี่ยของเรือทั้งลำจะลดลง จนสามารถมีค่าน้อยกว่าความหนาแน่นของน้ำได้
นี่คือเหตุผลสำคัญที่ทำให้เรือเหล็กลอยน้ำได้
ลองเปรียบเทียบง่าย ๆ
- เหล็กก้อนตัน : มีปริมาตรน้อยเมื่อเทียบกับมวล จึงจมง่าย
- เรือเหล็ก : มีตัวเรือกลวงและมีอากาศอยู่ภายใน ทำให้มีปริมาตรรวมมากเมื่อเทียบกับมวล จึงลอยน้ำได้
แรงพยุงของน้ำ ตัวช่วยสำคัญที่ทำให้เรือลอย
นอกจากความหนาแน่นแล้ว ยังมีอีกหนึ่งหลักการที่สำคัญมาก เรียกว่า แรงพยุง (Buoyant Force)
เมื่อวัตถุจุ่มลงในน้ำ วัตถุนั้นจะไปแทนที่น้ำบางส่วน และน้ำจะออกแรงดันวัตถุขึ้นด้านบน เรียกว่า แรงพยุง
ตามหลักของ อาร์คิมิดีส (Archimedes’ Principle) แรงพยุงจะมีขนาดเท่ากับน้ำหนักของของเหลวที่ถูกวัตถุแทนที่
สำหรับเรือเหล็ก เมื่อเรือลอยอยู่นิ่ง ๆ แรงพยุงจากน้ำจะมีขนาดเท่ากับน้ำหนักของเรือพอดี ทำให้เรือไม่จมลงและไม่ลอยสูงขึ้น
ยิ่งเรือบรรทุกสินค้าเพิ่มขึ้น เรือก็จะจมลงไปในน้ำมากขึ้น เพื่อแทนที่น้ำให้มีน้ำหนักมากพอที่จะพยุงเรือและสินค้าทั้งหมดไว้ได้
ถ้าเรือบรรทุกของหนักเกินไปจะเกิดอะไรขึ้น?
เรือทุกลำมีขีดจำกัดในการบรรทุกสินค้า หากบรรทุกสิ่งของมากเกินไป เรือจะจมลึกลงไปในน้ำมากขึ้นเรื่อย ๆ
หากบรรทุกเกินขีดจำกัด อาจทำให้น้ำไหลเข้าสู่ตัวเรือ และเสี่ยงต่อการจมหรือเกิดอุบัติเหตุได้
นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเรือขนส่งสินค้าจึงต้องมีการกำหนดน้ำหนักบรรทุกอย่างเหมาะสม เพื่อให้เดินทางได้อย่างปลอดภัย

ทดลองง่าย ๆ ทำไมก้อนดินน้ำมันจม แต่ดินน้ำมันรูปเรือกลับลอย?
เราสามารถทดลองพิสูจน์เรื่องความหนาแน่นและแรงพยุงได้ง่าย ๆ ด้วยอุปกรณ์ใกล้ตัว
อุปกรณ์
- ดินน้ำมัน 1 ก้อน
- กะละมังหรือภาชนะใส่น้ำ
วิธีทดลอง
- ปั้นดินน้ำมันให้เป็นก้อนกลม แล้วนำไปวางในน้ำ สังเกตสิ่งที่เกิดขึ้น
- นำดินน้ำมันก้อนเดิมมาปั้นเป็นรูปถ้วยหรือเรือ โดยทำให้ตรงกลางกลวงและมีขอบสูงพอสมควร
- นำดินน้ำมันรูปเรือไปวางบนผิวน้ำอีกครั้ง แล้วสังเกตผล
ผลการทดลองที่คาดว่าจะพบ
- ดินน้ำมันรูปก้อนกลมจะจมน้ำ
- ดินน้ำมันที่ปั้นเป็นรูปเรือจะสามารถลอยน้ำได้ หากมีรูปทรงและขนาดเหมาะสม
เพราะอะไร?
เมื่อปั้นดินน้ำมันเป็นรูปเรือ จะทำให้มีช่องว่างที่บรรจุอากาศและมีปริมาตรโดยรวมมากขึ้น ตัวเรือจึงแทนที่น้ำได้มากขึ้น เกิดแรงพยุงเพียงพอที่จะรองรับน้ำหนักของดินน้ำมันทั้งก้อน

สรุป: เรือเหล็กลอยน้ำได้เพราะอะไร?
การที่เรือเหล็กสามารถลอยน้ำได้ ไม่ใช่เพราะเหล็กมีความหนาแน่นลดลง แต่เป็นเพราะการออกแบบตัวเรือให้มีลักษณะกลวง ทำให้ความหนาแน่นเฉลี่ยของเรือทั้งลำ รวมอากาศภายในต่ำกว่าน้ำ และสามารถแทนที่น้ำได้มากพอที่จะเกิดแรงพยุงรองรับน้ำหนักของเรือ
วิทยาศาสตร์อยู่รอบตัวเราเสมอ แม้แต่เรือขนาดใหญ่ที่เราเห็นลอยอยู่บนทะเล ก็เป็นตัวอย่างที่น่าทึ่งของการนำความรู้เรื่องความหนาแน่นและแรงพยุงมาใช้ในชีวิตจริง
อ่านบทความอื่น ๆ เพิ่มเติม คลิก
ติดตามครูเฟิร์สใน Facebook Fanpage : ครูเฟิร์ส The Guru First คลิก
พิเศษ!!
สำหรับนักเรียนที่ต้องการเรียนรู้เพิ่มเติม
สนใจอยากได้เทคนิคคิดเร็ว เก่งไว เข้าใจง่าย เรียนแบบเน้น ๆ เจาะแนวข้อสอบที่เจอบ่อย เจอแน่!! ขอแนะนำ คอร์สออนไลน์ ของ The Guru First ไม่ว่าจะเป็น คอร์สออนไลน์ หรือ คอร์สสอนสด เลือกเรียนตามความต้องการได้เลยครับ
